جغرافيا در اوايل قرن هفتم يكى از عالمان معروف حديث و تفسير ، كتاب پرارزشى در تاريخ قزوين و جغرافياى آن نوشته است كه از جملهء كتابهاى پرارج دربارهء شهرهاى ايران و يكى از منابع سودمند در جغرافياى تاريخى و تاريخ رجال ناحيه‌يى معيّن از كشور ماست . نام اين كتاب « التدوين فى اخبار قزوين » و مؤلف آن امام ابو القاسم رافعى عبد الكريم بن محمد قزوينى ( م 623 ) است . كتاب پراهميّت ديگرى در همين دوره در جغرافيا داريم بنام « آثار البلاد و اخبار العباد » از مؤلف فاضل بزرگى بنام زكريّاى قزوينى ( زكريّاء بن محمد بن محمود قزوينى متولد بسال 600 و متوفى بسال 682 هجرى ) . وى در قزوين ولادت يافت و در جوانى بدمشق كوچ كرد و در آنجا چندگاهى به تحصيل علوم و آداب اشتغال داشت و از آن جمله نزد اثير الدّين ابهرى حكيم بزرگ ايرانى تلمّذ نمود و سپس بعراق عرب رفت و در آنجا بعهد خلافت المستعصم باللّه قضاء حلّه و واسط يافت و بعد از تسلط هولاگو نيز سمت خود را حفظ نمود تا فرمان يافت . ازو كتاب معتبر مهمى باقى است كه به دو قسمت تقسيم مىشود : نخست آنچه مربوط بدانش وصف كائنات است بنام « عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات » و دوم آنچه مربوط بدانش جغرافياست بنام « آثار البلاد و اخبار العباد » . اين دو قسمت كه هركدام كتاب مستقلى است و همواره دو اثر زكرياى قزوينى دانسته شده در حقيقت حكم دائرة المعارف واحدى دربارهء عالم و موجودات و مخلوقات و بلاد و آثار آن دارد . كار زكرياى قزوينى يادآور آثار دانشمند بزرگى از دوران قديم است بنام پلينيوس ( بليناس ) « 1 » و به همين سبب او را بليناس قرون وسطى « 2 » لقب داده‌اند . كتاب عجائب المخلوقات كه نسخهء عربى و فارسى آن هر دو در دست است حاوى اطلاعاتى است دربارهء : 1 ) موجودات علوى و حقيقت افلاك و اشكال و اوضاع و حركات آنها كه منتهى مىشود ببحث در باب زمان و روز و شب و ماه و تقويم عرب

--> ( 1 ) - Plinius ( بليناس ) دانشمند معروف قرن اول ميلادى ( 2 ) - Plinius medieval